Synagoga Nożyków

Przy warszawskiej ulicy Twardej znajduje się przedwojenna synagoga Nożyków, która cudem ocalała z pożogi II wojny światowej.

Synagoga Nożyków, fot. Gophi, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Koncepcja wzniesienia w Śródmieściu ortodoksyjnej synagogi pojawiła się w 1892 roku, kiedy to Zalman Nożyk zakupił działkę przy ulicy Twardej 6. Wkrótce potem powołano Komitet Budowy Synagogi, w którego skład weszli m.in. Isaak Ettiger, Arie Leib Dawidsohn.

Projekt synagogi został wykonany najprawdopodobniej przez przez Leandro Marconiego, chociaż wymienia się także Juliusa Prechnera oraz Lwa Bachmana. Została wzniesiona w latach 1898-1902 w stylu neoromańskim z elementami bizantyjskimi, neorenesansowymi oraz mauretańskimi. Wnętrze bożnicy podzielono na trzy nawy. Nad nawami i przedsionkiem znajdują się galerie dla kobiet, do których prowadzą osobne klatki schodowe z osobnymi wejściami. Koszt budowy wyniósł około 250 tysięcy rubli, które wyłożyli w całości małżonkowie Nożykowie.

Uroczyste otwarcie synagogi nastąpiło 12 maja 1902 roku w święto Lag ba-Omer. Podczas uroczystości modlitwę poprowadził kantor Lewinsohn, a dwaj rabini wygłosili uroczyste mowy. Następnie odśpiewano rosyjski hymn narodowy i odmówiono modlitwę za cara Mikołaja II. Pochodu ze zwojami Tory i uroczystego ich włożenia do świętej szafy Aron Ha-kodesz dokonał Zalman Nożyk.

Po śmierci Ryfki Nożyk, w 1914 roku bożnica została przekazana Warszawskiej Gminie Starozakonnych. Warunkiem było utrzymywanie synagogi ze środków przekazanych przez ofiarodawców, zachowanie jej pełnej nazwy oraz odmawianie w święta modlitwy za fundatorów _El Male Rachamim_.

W 1923 roku synagogę odrestaurowano oraz dobudowano do ściany wschodniej chór, zaprojektowany przez Maurycego Grodzieńskiego. Dwa witraże przeniesiono w nowe miejsce, by flankowały Aron Ha-kodesz.

Podczas okupacji niemieckiej okupacji synagoga była użytkowana jako stajnia i magazyn paszy. Choć bożnica została zdewastowana i uszkodzona podczas powstania warszawskiego, to jako jedyna z warszawskich świątyń żydowskich przetrwała dobrym stanie okres II wojny światowej.

Po wojnie synagoga Nożyków została prowizorycznie zabezpieczona i częściowo wyremontowana. W lipcu 1945 roku odbyło się pierwsze powojenne nabożeństwo, a w rok później odwiedził ją naczelny rabin Palestyny Izaak Herzog.

Synagoga Nożyków, fot. Gophi, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Mimo, iż synagogę użytkowała Kongregacja Wyznania Mojżeszowego w Warszawie, to należała do Zarządu Miasta, który dzierżawił ją za bardzo wysoki czynsz. W związku z tym kongregacja wystąpiła do Sądu Grodzkiego w Warszawie z wnioskiem o przyznanie posiadania nieruchomości zabudowanej synagogą. Wkrótce przystąpiono do napraw i w 1951 roku została oficjalnie otwarta. Jednak w 1968 roku świątynia została zamknięta, a modlitwy odbywały się w przylegającym do niej budynku.

W 1973 roku budynek synagogi wpisano do rejestru zabytków, natomiast w latach 1977-1973 przeprowadzono jej gruntowny remont. Wówczas to świątynię rozbudowano o nowe skrzydło, w którym znalazły się biura Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP oraz Gminy Wyznaniowej Żydowskiej. Uroczyste otwarto ją w 40. rocznicę wybuchu powstania w getcie warszawskim ,18 kwietnia 1983 roku.

W 1989 roku synagoga otrzymała od ofiarodawców ze Stanów Zjednoczonych nowy zwój Tory, który spełniał wymogi religijne warszawskiej społeczności żydowskiej. W latach 90. XX wieku doszło do kilku ataków na synagogę. Najgroźniejszy z nich wydarzył się w nocy z 25 na 26 lutego 1997 roku, kiedy to bożnicę próbowano podpalić. Spalone wejście odnowiono, a do synagogi trafiły przedmioty kultu religijnego, przechowywane od 1943 roku w Muzeum Narodowym. Kolejne remonty synagoga przeszła w 2002 i 2008 roku. Obecnie w synagodze Nożyków, oprócz nabożeństw, odbywają się także koncerty, wystawy i spotkania.